In het Leidse museum Naturalis is het Darwinjaar officieel geopend. Vandaag is het 200 jaar geleden dat hij werd geboren.

President Dijkgraaf van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen omschreef de grondlegger van de evolutieleer als een wetenschappelijke antiheld. "Darwin was de man die het beste idee kreeg dat iemand ooit heeft gehad", zei Dijkgraaf.

De Engelsman Darwin omschreef de mens als een diersoort die niet boven de natuur staat maar daar onderdeel van is.

Begenadigd wetenschapper en twijfelaar
Zoals op de foto hierboven, zo kennen we Darwin: de gemoedelijke oude man met een grote witte baard die symbool lijkt te staan voor zijn eruditie. Het icoon van een begenadigd wetenschapper.
Maar er was ook nog een andere Darwin. Een twijfelaar, die niet goed wist wat hij wilde worden en eigenlijk dacht beroemd te zullen worden als geoloog. Iemand die kotsend aan de belangrijkste reis van zijn leven begon, maar toen hij vijf jaar later terug was, zijn theorie niet durfde uit te geven.

Charles Darwin werd precies 200 jaar geleden geboren in Engeland. Hij was de tweede zoon van een dominante vader, die het leven voor hem uitstippelde. Charles moest net als zijn vader arts worden.

Toen dat mislukte (Darwin kon niet tegen bloed), werd hij naar Cambridge gestuurd om een opleiding tot predikant te volgen. Ook dat beklijfde niet. Darwin was dan ook maar al te blij dat er zich een kans voordeed Engeland te ontvluchten. Kapitein Robert FitzRoy, die op het punt stond de wereld rond te varen, had een disgenoot nodig.

De kapitein vreesde dat hij gek zou worden als hij jarenlang alleen moest eten, en eten met ondergeschikte bemanningsleden was uitgesloten. Na een korte kennismaking monsterde Darwin aan voor een reis die vijf jaar zou gaan duren, aan boord van de Beagle.

Kratten vol
Darwin zelf had gedacht dat zijn werk als geoloog het meeste indruk zou gaan maken. Met fossielen van schelpen en zeedieren die hij hoog in de Andes had gevonden, wilde hij bewijzen dat de continenten langzaam omhoog stuwden.

Dat is tegenwoordig een algemeen aanvaard feit, het was toch die andere theorie waar Darwin beroemd mee werd.

Want tijdens zijn wereldreis kon hij ongebreideld de soorten bestuderen die hij onderweg tegen kwam. Hij had geen andere taak dan bij het avondeten aan te schuiven bij FitzRoy en hield dus voldoende vrije tijd over om op jacht te gaan.

Darwin, die enige scholing in het opzetten van dieren had, stuurde kratten vol objecten terug naar Engeland: opgezette vogels, fossielen, stenen en mineralen, insecten in glazen potten, dierenvellen en een levende schildpad.

Kladje
De collectie zette Darwin aan het denken. Nog geen jaar na terugkomst in Engeland schetste hij op een kladje zijn centrale idee voor de evolutietheorie: een stamboom van soorten. Eén oorsprong met verschillende aftakkingen.

De volgende twintig jaar werkte hij aan De Oorsprong der Soorten. Eén van de peilers van zijn theorie waren de beroemde vinken van de Galapagos-eilanden. Darwin had gezien dat deze haast identieke vogels hun snavel hadden aangepast aan het voedsel dat ze aten: planteneters, insecteneters, er was er zelfs eentje die het bloed van andere vogels dronk.

Darwin dacht oorspronkelijk dat het allemaal verschillende exemplaren van dezelfde diersoort waren, maar een ornitholoog in Engeland kwam er achter dat het twaalf verschillende soorten waren.

Wachten
Toch publiceerde Darwin niet. Hij bleef schaven aan zijn tekst, wilde meer bewijs vinden. Hij was ongetwijfeld bang voor de commotie die zijn theorie zou veroorzaken. Hij wist maar al te goed dat zijn verhaal indruiste tegen wat er in de bijbel stond, het boek dat de afgelopen vierduizend jaar het antwoord had gegeven op de vraag “Waar komen wij vandaan?”

Uiteindelijk waren er twee gebeurtenissen die Darwin overtuigden om zijn boek te publiceren. De eerste was het overlijden van zijn dochtertje Annie, aan roodvonk. Hij moest hulpeloos toekijken hoe het tienjarige meisje een tergend langzame dood stierf. De christelijke God had daarmee voor hem afgedaan; voortaan was Darwin agnost. In het christelijke scheppingsverhaal zag hij geen been meer.

Enkele jaren later kwam hij in contact met bioloog Alfred Russell Wallace, die een eigen evolutietheorie geformuleerd had. Het contact tussen de twee was vriendelijk, maar het overtuigde Darwin vooral dat hij vaart moest maken met zijn eigen theorie.

Bijbel
We weten hoe het is afgelopen. Darwins theorie was en is controversieel. Een recent onderzoek stelt dat 44% van de Amerikanen gelooft dat God de wereld in zes dagen heeft geschapen, een percentage dat al jaren gelijk ligt. EO-leden kwamen recentelijk nog in opstand toen bleek dat corifee Andries Knevel de evolutietheorie niet verwierp.

Zelfs de man met wie Darwin jarenlang gesprekken voerde, wilde er niet aan. Robert FitzRoy voelde zich verraden door de reisgenoot die hij de hele wereld had over gevaren. Tijdens een beroemd debat in Oxford over de evolutietheorie zwaaide hij met een bijbel en verzekerde de toehoorders dat daar de letterlijke waarheid in stond.

Hoe luid het tumult dan ook was, tegen het einde van zijn leven was Darwin uitgegroeid tot de gerespecteerde wetenschapper die we nu kennen. De rustige man met de witte baard, het imago dat zijn familie ook graag uitdroeg. Darwin overleed op 19 april 1882.

De agnostische geleerde die het christendom op zijn grondvesten had doen schudden, werd bijgezet in de belangrijkste kerk van Groot-Brittannië, de Westminster Abbey.

Boeken
Naar aanleiding van Darwins 200ste verjaardag ligt nu een stapel nieuwe boeken in de winkel. Redacteur Lambert Teuwissen pikte er een paar uit. Onder andere Evolutieleer voor dummies.



Lees ook het artikel over 'Darwins Laboratorium' en 'Oogje op Darwin'.